مدیریت دسترسی‌های دارای امتیاز (PAM) چیست؟

مدیریت دسترسی‌های ممتاز یا (Privileged Access Management – PAM) به مجموعه‌ای یکپارچه از مفاهیم، سیاست‌های کنترلی، فرآیندها و فناوری‌ها در حوزه امنیت اطلاعات گفته می‌شود. PAM با هدف، نظارت و کنترل، پایش و محدودسازی دسترسی حساب‌های دارای سطح دسترسی بالا در زیرساخت‌های فناوری اطلاعات طراحی شده است. این حساب‌ها شامل ادمین‌های سیستم، حساب‌های ریشه (Root)، حساب‌های سرویس، حساب‌های اضطراری و هر نوع هویتی می‌شوند که قادر است تغییرات حیاتی در سامانه‌ها ایجاد کند.

در معماری‌های مدرن سازمانی، این نوع دسترسی‌ها دارای امتیاز بزرگ‌ترین سطح ریسک امنیتی محسوب می‌شوند؛ زیرا نفوذ به یک حساب Privileged عملاً به معنای تصاحب کامل سیستم است. از این رو، مهاجم کنترل کامل سامانه یا زیرساخت هدف را در اختیار خواهد گرفت.

 

ضرورت PAM از دیدگاه امنیتی

مطالعات گسترده‌ای که در حوزه‌ی پاسخ‌گویی به رخدادهای امنیتی انجام گرفته است، نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از حملات سایبری پیشرفته Advanced Persistent Threats (APTs) به یکی از دو شکل زیر وابسته‌اند:

 

1. سوءاستفاده مستقیم از حساب‌های دارای امتیاز:

این سوءاستفاده زمانی رخ می‌دهد که مهاجم از همان ابتدا به یک حساب با سطح دسترسی بالا مانند: Administrator ،Root یا حساب‌های سرویس دسترسی پیدا می‌کند، بدون اینکه نیاز به ارتقای دسترسی داشته باشد.

 

چگونگی وقوع این دسترسی:

  • افشای رمز عبور (Password Leakage)
  • استفاده از رمزهای ضعیف یا تکراری
  • سرقت Credential از طریق بدافزار یا Keylogger
  • ذخیره شدن رمزها در اسکریپت‌ها، فایل‌های پیکربندی یا کدها
  • اشتراک‌گذاری حساب‌های ادمین بین چند نفر
  • دسترسی غیرمجاز به Backup یا Vault ناامن

 

پیامد امنیتی:

  • مهاجم بلافاصله بالاترین سطح دسترسی را پیدا می‌کند
  • می‌تواند تنظیمات امنیتی را غیرفعال کند.
  • امکان نصب Backdoor و حذف لاگ‌ها وجود دارد.
  • شناسایی حمله بسیار دشوار می‌شود.

به همین دلیل، خطرناک‌ترین نوع نفوذ محسوب می‌شود.

 

2. ارتقای سطح دسترسی (Privilege Escalation) پس از نفوذ اولیه:

ارتقای سطح دسترسی فرآیندی است که طی آن مهاجم پس از نفوذ اولیه با یک حساب معمولی یا محدود، تلاش می‌کند به سطوح دسترسی بالاتر دست یابد.

 

چگونگی وقوع نفوذ اولیه:

  • فیشینگ و سرقت حساب کاربر عادی
  • سوءاستفاده از آسیب‌پذیری یک سرویس یا اپلیکیشن
  • دسترسی به یک سیستم با سطح دسترسی پایین

 

روش‌های رایج ارتقای دسترسی در این نفوذ:

  • سوءاستفاده از آسیب‌پذیری‌های سیستم‌عامل یا نرم‌افزار
  • پیکربندی نادرست مجوزها  (Misconfiguration)
  • اجرای کد با دسترسی بالاتر (Exploits)
  • سوءاستفاده از سرویس‌ها و Task های دارای مجوز بالا
  • سرقت Token یا Credential کاربران Privileged

 

پیامد امنیتی پس از موفقیت در ارتقای دسترسی:

  • مهاجم به حساب‌های ادمین یا معادل آن دست پیدا می‌کند.
  • می‌تواند در شبکه حرکت جانبی انجام دهد.
  • کنترل بلندمدت و پایدار ایجاد می‌شود.

 

حساب‌های Privileged معمولاً:

  • رمزهای عبور ثابت با دوره اعتبار طولانی‌مدت دارند
  • یک حساب واحد بین چند سیستم یا چند سامانه به‌صورت مشترک استفاده می‌شوند
  • کمتر تحت نظارت امنیتی دقیق قرار می‌گیرند

به همین دلیل، مدیریت دسترسی‌های ممتاز PAM به‌عنوان یکی از لایه‌های حیاتی امنیتی در مدل Zero Trust و دفاع در عمق (Defense in Depth) جایگاه ویژه‌ای دارد.

به این صورت که PAM:

  • از دسترسی مستقیم به حساب‌های Privileged جلوگیری می‌کند.
  • با دسترسی موقت و کنترل‌شده، ارتقای سطح دسترسی را محدود می‌سازد.
  • نشست‌ها را ثبت و فعالیت‌های مشکوک را شناسایی می‌کند.

 

PAM امنیتی

 

اجزای کلیدی معماری PAM

یک سامانه PAM استاندارد معمولاً از مؤلفه‌های زیر تشکیل می‌شود:

1. مخزن امن اعتبارنامه‌ها (Privileged Credential Vault)

هسته‌ی مرکزی PAM با محیطی رمزنگاری‌شده برای ذخیره‌ی امن رمزهای عبور، کلیدهای SSH، توکن‌ها و سایر اطلاعات حساس طراحی شده است.
این مخزن دارای ویژگی‌هایی زیر است:

  • دسترسی مستقیم کاربران به رمزهای عبور را حذف می‌کند
  • از الگوریتم‌های رمزنگاری قوی اطلاعات و کنترل دسترسی چندلایه برای مجوزها استفاده می‌کند

 

2. مدیریت چرخه عمر دسترسی‌های ممتاز Privileged

شامل:

  • تخصیص دسترسی موقت (Just-In-Time Access)
  • لغو خودکار دسترسی پس از اتمام مأموریت
  • چرخش دوره‌ای و خودکار رمزهای عبور (Password Rotation)

این بخش نقش مهمی در کاهش سطح حمله (Attack Surface) دارد.

 

3. کنترل و واسطه‌گری نشست‌ها (Privileged Session Management)

در این مدل، کاربر هرگز مستقیماً به سیستم هدف متصل نمی‌شود.
PAM به‌عنوان واسط امن (Proxy) بین سیستم و کاربر عمل می‌کند که دارای کارکردهای ذیل است:

  • نشست‌های مدیریتی را ثبت و ضبط می‌کند
  • فرمان‌ها و فعالیت‌ها را پایش لحظه‌ای می‌کند
  • امکان قطع فوری نشست مشکوک را فراهم می‌سازد

 

4. ثبت، پایش وقایع و تحلیل رفتار (Monitoring & Analytics)

این مولفه، با استفاده از جمع‌آوری لاگ‌ها و در نهایت، تحلیل رفتاری کاربران و فعالیت‌ها (User Behavior Analytics) در بستر PAM:

  • الگوهای غیرعادی را شناسایی مینماید
  • تهدیدهای داخلی (Insider Threats) را کشف می‌‌کند
  • گزارش‌های قابل استناد برای انطباق قانونی تولید می‌شود
  • با سامانه‌های SIEM و SOC یکپارچه می‌شود

 

5. احراز هویت و کنترل دسترسی چندلایه در PAM

این مؤلفه تضمین می‌کند که تنها کاربران مجاز و تأییدشده به حساب‌ها و منابع حساس دسترسی پیدا کنند.
شامل:

  • احراز هویت چندعاملی (Multi-Factor Authentication – MFA)
  • کنترل دسترسی مبتنی بر نقش (Role-Based Access Control – RBAC)
  • اعمال سیاست‌های امنیتی مبتنی بر زمینه (Context-Aware / Adaptive Access)

 

6. مدیریت حساب‌های غیرانسانی (Service & Machine Accounts)

از مهمترین بخش‌های معماری PAM است که به مدیریت امن حساب‌های سرویس، ربات‌ها و فرآیندهای غیرانسانی، همچنین، فرآیندهای خودکار اختصاص دارد.
وظایف این مولفه:

  • مدیریت و ذخیره امن رمزهای اعتبارنامه‌ها
  • جلوگیری از Hardcoded Credentials
  • چرخش و کنترل خودکار دسترسی‌ها و رمزها
  • ثبت و پایش فعالیت‌ها
  • مدیریت lifecycle

 

امنیت PAM

 

اصول کلیدی امنیتی Privileged Access Management

  • اصل حداقل دسترسی (Principle of Least Privilege)

هر کاربر فقط برای مدت موقت و محدود به زمان انجام کار دسترسی دارد، نه بیشتر.

  • اصل عدم اعتماد پیش‌فرض (Zero Trust)

هیچ حسابی حتی حساب‌های ادمین به‌صورت پیش‌فرض مورد اعتماد نیست. در نتیجه، هر درخواست دسترسی باید احراز هویت شود.

  • تفکیک وظایف (Separation of Duties)

جلوگیری از تمرکز قدرت و کنترل کامل سیستم توسط یک حساب یا فرد واحد.

 

تفاوت PAM با  IAM

تعریف IAM

مدیریت هویت و دسترسی یا (Identity and Access Management – IAM) یک چارچوب بنیادی در امنیت اطلاعات است که مسئول شناسایی، احراز هویت و کنترل سطح دسترسی کاربران به منابع دیجیتال سازمان می‌باشد.

تمرکز IAM بر پاسخ به این دو سؤال کلیدی است:

هویت کاربر چیست و چه سطحی از دسترسی برای او مجاز است؟

IAM با مدیریت کامل چرخه عمر هویت، از مرحله ایجاد حساب کاربری، تخصیص مجوزها و نقش‌ها، تا تغییر یا حذف دسترسی‌ها، اطمینان حاصل می‌کند که هر کاربر اعم از کارمند، پیمانکار یا کاربر نهایی، صرفاً به منابعی دسترسی داشته باشد که متناسب با نقش و مسئولیت او تعریف شده است.

 

مدل اعتماد در IAM و  PAM

معماری IAM مبتنی بر مدل اعتماد بر احراز هویت است؛ به این معنا که پس از تأیید هویت کاربر، دسترسی‌ها بر اساس سیاست‌ها و نقش‌های از پیش تعریف‌شده در اختیار او قرار می‌گیرد. در این رویکرد، فرض بر این است که هویت معتبر می‌تواند مبنای اعطای دسترسی باشد.

در مقابل، PAM بر اصل عدم اعتماد استوار است. حتی برای حساب‌های دارای بالاترین سطح دسترسی، هیچ فعالیتی بدون کنترل، نظارت و ثبت دقیق مجاز نیست. در این مدل، اعتبار هویت به‌تنهایی کافی نبوده و رفتار، زمینه و نحوه استفاده از دسترسی نیز به‌صورت مستمر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

به طور کلی، PAM مکمل IAM است، نه جایگزین آن. IAM  بدون PAM ناقص است و PAM بدون IAM مقیاس‌پذیر نیست.

 

مدل IAM

 

جایگاه مدیریت دسترسی‌های ممتاز در چارچوب‌های استاندارد امنیتی

مدیریت دسترسی‌های ممتاز یا PAM  به‌صورت مستقیم در استانداردها و چارچوب‌های امنیت سایبری زیر مورد توجه قرار گرفته‌اند، از جمله:

  • NIST SP 800-53 و NIST SP 800-63
  • ISO/IEC 27001 و 27002
  • CIS Critical Security Controls
  • Zero Trust Architecture (NIST SP 800-207)

در این چارچوب‌ها، PAM به عنوان یک کنترل امنیتی ضروری تلقی می‌شود و یک ابزار اختیاری نیست. پیاده سازی PAM  در سازمان‌ها باعث می‌شود که دسترسی‌های ممتاز، تحت کنترل دقیق، پایش مستمر و رعایت اصول امنیتی استاندارد قرار گیرند.

 

چالش‌های پیاده‌سازی PAM

  • پیچیدگی فنی در محیط‌های هیبرید و ابری (Cloud).
  • مقاومت کاربران فنی و مدیران در برابر محدودسازی دسترسی به دلیل سخت‌تر شدن تجربه کاربری.
  • شناسایی و مدیریت حساب‌های خودکار و غیرانسانی (Non-Human Identities)که رمزهای ثابت یا Hardcoded دارند.
  • نیاز به یکپارچگی با SIEM ،SOC ،IAM، SOAR و سیستم‌های هویتی چندعاملی (MFA) برای اثربخشی PAM.
  • نگهداری و به‌روزرسانی مداوم دسترسی‌ها، علاوه‌براین، چرخش منظم رمزها برای کاهش ریسک‌های امنیتی.